تپه آناهیتا در قسمت غربی شهر سرعین وجود دارد و قدمت آن به دوره قبل از میلاد می رسد. مردمان آن زمان بر اساس اعتقادات دینی، معابد و آتشکده داشتند. وجود این معبد هم گواه همین امر است. تپه آناهیتا نشان دهنده اهمیت این منطقه در نزد ادیان مختلف و بخصوص زرتشتی میباشد. در بالای این تپه معبدی نیمه ویران واقع شده که سالیان دراز محل عبادت و ریاضت موبدان زرتشتی بوده است. همچنین طبق اسناد تاریخی، این منطقه آسایشگاه تابستانی حاکمان ساسانی بوده است . در این معبد نشانه های از آثار مربوط به دوره های بعد از جمله سلجوقیان و ایلخانان نیز موجود است.

تپه باستانی آناهیتا که طی سالیان گذشته از آن به نامهای آناهیتا، سارقین و زرتشت یاد شده به شماره 1976 به ثبت آثار ملی رسیده است.

پل قرمز شهرستان نیر در استان اردبیل از بهترین پلهای ساخته شده در دوره صفویه است که برروی رودخانه آغلاغان بنا شده است. این پل با آجرهای قرمزرنگ زیبایی خاصی داشته و گذر افراد پياده مي باشد. مشابه این پل، پلدختر شهرستان میانه در استان آذربایجان شرقی میباشد.

شهرستان نیر در 35 کیلومتری غرب مرکز استان اردبیل در مسیر جاده ترانزیتی اردبیل به تبریز قرار دارد. این شهر به لحاظ سنگ نبشته میخی اورارتوئی و نزدیکی به سراب و سبلان و معماری خاص صخره ای از استقرارگاههای قدیمی استان محسوب می شود. ضمناً قرار گرفتن خطوط فرعی جاده تاریخی ابریشم از آن نشانگر رونق آن در دوره های گذشته است.

مسجد سردار در خیابان امام شهرستان ارومیه و در امتداد بافت قدیمی شهر که به راسته غلامخان معروف است قرار دارد و از آثار دوره قاجاریه میباشد . این مسجد ۴۰۰ الی ۵۰۰ متر با مسجد جامع فاصله دارد و در عهد قاجاریه توسط عبدالصمدخان پدر آقاخان، جد اعظم عظیم السلطنه سردار بنا نهاده شد.

سردار در سال ۱۳۳۰ هجری قمری به مرمت این بنا همت گماشت و در سال ۱۳۳۱ هجری قمری توسط وی ساعت بزرگی سر در آن نصب شده است و به همین دلیل این بنا به مسجد ساعت (ساعتلو) نیز معروف است.

در بناب کبوترخانه ها بعنوان مکانی برای گرد آمدن کبوتران احداث میشد. به هنگام پرواز دسته جمعي و يا نشستن در برج منظره خوب و لذت آفرینی داشت، آوازهاي جالب موسیقی وار سر مي دادند. كسي مزاحم كبوترها نبود، براي حفاظت از كبوتران و این که کبوتران از کبوتر خانه نروند در زمستان خصوصا در فصل بارندگی برف، چون کبوتران نمی توانستند از صحرا دانه و غذا پیدا نمایند، به کبوتران دانه می دادند. در شهر معمولا كبوترخانه را در حياط می ساختند، كود زيادي برداشت مي نمودند براي استفاده كشاورزي خودشان، و اضافه آنرا مي فروختند و از عايدات آن ضمن بهره برداری، كبوترخانه را احياء و مرمّت و نگهداري مي نمودند.

هنوز هم در برخی از مناطق بناب کبوتر خانه دایر است. حتی برخی مناطق در کنار کبوترخانه ها مکانهایی مشابه نیز برای پرورش طاووس احداث کرده اند.

شهری زیر زمینی پنهان در جنوب غربی شهرستان ملایر و در بخش سامن واقع شده است. این شهر زیرزمینی در یک بستر سنگی به صورت دست کند ساخته شده بود. باستان شناسان هسته اولیه شهر را متلعق به قبل از دوره اشکانیان میدانند که در طول تاریخ به وسعت آن افزوده شده است. شهر پنهان یا زیرزمینی «سامن» که در دوره پیش از اشکانی مخفی بوده، بعدها از آن به عنوان گورستان استفاده می‌شد.  موقیعت کنونی شهر این احتمال را میدهد که خرابه های شهری باشد که از آن به عنوان رامن در کتاب های المسالک و الممالک یاد شده است.
آنچه که بر اساس مطالعات انسانی، طبقه‌بندی و تحلیل‌ها از دید انسان‌شناسی در کارگاه‌های سامن می توان نتیجه گرفت این است که این سایت زیرزمینی یکی از ساختار منحصر به فرد در ایران است و در هیچ جای دیگری چنین ساختاری با این گستردگی مشاهده نشده است.
این مجموعه تاریخی طی شماره ۲۴۶۲۲ به تاریخ ۲۷/۱/۸۷ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

مسجد جامع قاین (ذوالقبلتین) اولین اثر تاریخی به ثبت رسیده در خراسان جنوبی است که با گذشت بیش از یک هزار و 100 سال همچنان به عنوان بلندترین عمارت قاین و یک شاهکار اصیل ایرانی اسلامی محسوب می شود. این مسجد دو محراب دارد که یکی بسوی کعبه و دیگری بسوی بیت المقدس است.
بااستناد کتیبه موجود در ایوان مسجد جامع، این بنا در سال ۷۹۶ هـ. ق به دستور امیر جمشید قارنی ساخته شده است. بنابراین مسجد جامع قائن از آثار ساخته شده در اواخر دوره ایلخانی و اوایل دوره تیـموری است.
اين اثر داراي اجزايي از قبيل صحن، ايوان، شبستان‌‌ها، حجره‌ها، در ورودي، پاياب و ساعت آفتابي است. ايوان مسجد شاخص‌ترين عنصر معماري آن است. عمده تزيينات به كار رفته در بنا شامل آجركاري‌هاي پيشاني ايوان، نقاشي‌هاي سطوح داخلي ايوان و تزيينات بكار رفته در محراب‌هاي دوگانه آن مي‌باشد.
در میان صحن مسجد جهت تعیین ظهر شرعی قاین ساعت آفتابی توسط استاد توحیدی ساخته شده است.
این اثر در تاریخ ۲۹ آذر ۱۳۱۶ با شمارهٔ ثبت ۲۹۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

یکی از مهمترین عناصر تشکیل دهنده ی هسته ی اولیه ی هر شهر، دژ یا قلعه ی نظامی هر شهر باستانی است. دژ نظامی هر شهر معمولاً محل اسکان شاه یا حاکمان محلی هر ولایت است. شوشتر نیز با توجه به اهمیت تاریخی خود همواره بعنوان پایتخت و مرکز استان خوزستان اهمیت ویژه ای داشت.قلعه ی شوشتر علاوه بر مرکزیت سیاسی، بعنوان پایگاهی جهت نظارت بر کارایی سازه های آبی شوشتر ایفای نقش می کرد. قلعه سلاسل شوشتر دژی است بسیار بزرگ که دارای حیاطهای مفصل و متعدد و سربازخانه‌ها و طویله‌ها و حمام‌ها و شبستان‌ها و برج‌ها و باغچه‌ها و قورخانه و نقاره خانه و حرم خانه و آشپزخانه و قاپی‌های متعدد و حوض‌های بزرگ و حصار و خندق بوده‌است. قلعه سلاسل بارها و بارها بازسازی شده و ویرانی‌هایی که در حال حاضر به چشم می‌خورد مربوط به قلعه دوران قاجار است. هرچند که امروز تمام عمارت های این قلعه تخریب شده‌اند و جز اتاق های زیر زمینی، شوادانها و تونلهای داریون چیزی از آن نمانده‌است.

این قلعه به همراه 15 اثر تاریخی دیگر شوشتر در نشست سالانه کمیته میراث جهانی یونسکو در ۲۶ ژوئن ۲۰۰۹ (۵ تیرماه ۱۳۸۸) در شهر سویل اسپانیا، با احراز معیارهای ۱، ۲ و ۵ با عنوان نظام آبی تاریخی شوشتر به عنوان دهمین اثر ایران در فهرست میراث جهانی یونسکو با شماره ۱۳۱۵ به ثبت رسید.

شیر قلعه مربوط به حکومت طبرستان می باشد که در دوره اشکانی در مناطقی از ایران حکومت داشتند و این قلعه را جهت حفاظت راه انشعابی از بزرگراه ابریشم، احداث کرده بودند و در قرن پنجم و ششم، اسماعیلی مذهبان که مرکز آنان قلعه الموت قزوین بود، از این قلعه استفاده نموده اند و به روایتی تونلی زیرزمینی از قلعه به چشمه قلعه ساخته بودند تا از آب چشمه استفاده نمایند و از گزند دشمنان در امان بمانند. فضاهای داخلی شیر قلعه شهمیرزاد اکنون پس از گذشت قرنها در زیر خاک مدفون است لیکن دیوارها و برج و باروهای آن نسبتا سالم مانده است .

شیر قلعه شهمیرزاد در کنار قلعه شیخی قلعه ساروی بزرگ قلعه ساروی کوچک و قلعه وهل به عنوان یکی از مهم ترین و جذابترین قلاع منطقه باستانی قومس مطرح می باشد و طبیعت زیبا و آب و هوای ییلاقی این ناحیه نیز بر جذابیت آن افزوده است .

 این اثر در تاریخ ۵ آذر ۱۳۸۰ با شمارهٔ ثبت ۴۴۲۷ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

مدرسه چهارباغ که مدرسه سلطانی و مدرسه مادرشاه نیز نامیده می‌شود، آخرین بنای تاریخی باشکوه دوران صفوی در اصفهان است که برای تدریس و تعلیم به طلاب علوم دینی در دوره شاه سلطان حسین، آخرین پادشاه صفوی، از سال ۱۱۱۶ تا ۱۱۲۶ هجری قمری ساخته شده است. مدرسه چهار باغ که به قول بسیاری از محققین هم مدرسه و هم مسجد بوده است، با ۸۵۰۰ متر مربع مساحت در ضلع شرقی خیابان چهارباغ قرار دارد.
ازنظر تناسب معماری و زیبایی طرح کاشی کاری، گنبد مدرسه چهارباغ بعد از مسجد شیخ لطف الله قرار دارد ولی در نظر استادان بزرگ این فن، در مجلل این بنا که با طلا و نقره تزیین شده از لحاظ زرگری، طلاکاری، طراحی و قلمزنی، شاهکاری از صنایع ظریفه است و نظیر ندارد. مدرسه چهار باغ از لحاظ کاشی کاری هم دارای اهمیت است و انواع مختلف این فن را مانند کاشی هفت رنگ، معرق، گره چینی، پیلی و معقلی را در خود جای داده و در حقیقت موزه کاشی کاری اصفهان می باشد. این مکان کلکسیون کاشیکاری ایران است. محراب و منبر یکپارچه مرمری، حجره مخصوص شاه سلطان حسین، کاشی کاری بی نظیر مدخل مدرسه، خطوط نستعلیق کتیبه ها و پنجره های چوبی آلت بری شده از قسمت های بسیار جالب و تماشایی این بنای نفیس تاریخی است.سبک معماری مدرسه چهار باغ به شیوه اصفهانی است.
دوره اوج آموزش علمی در این مدرسه در زمان صفویه بود و بعد از آن رو به افول گذاشت.
این بنا در سال 1310 بشماره 116 ثبت ملی شد.

مقبره بوذرجمهر يکي از عرفاي نامدار و از شاعران قرون چهارم و پنجم قمري در 5 کيلومتري جنوب قاين بر دامنه کوه ابوذر قرار دارد. ابوذرجمهر قاینی شاعر سده چهارم و ربع اول قرن پنجم هجری قمری است که تدبیر و خرد او موجب رشد ایران در عصر غزنویان شده است.
تزئينات گچبري زير گنبد آن از زيباترين بخش هاي اين بناست و در کنار اين بقعه درختي کهنسال با عمر 700 سال وجود دارد. به لحاظ ارزش اين مکان در منطقه نمونه گردشگري مصوب قرار دارد.

قلعه کوه قاين، امامزاده زيدالنار آفريز، پل سنگي خضري، دشت زيباي اسفدن، منطقه شاسکوه با پوشش گياهي و حيات وحش منحصر به فرد، موزه هاي مردم شناسي، آب و مشاهير، غارهاي فارسان، پهلوان و نوغاب، آرامگاه ابوالمفاخر، رباط زردان و... از ديگر جاذبه هاي تاريخي و طبيعي اين شهرستان است.

بنای مقبره بزرگمهر قاینی با شماره 2759 در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده است و تحت حفاظت سازمان میراث فرهنگی،‌ صنایع دستی و گردشگری می‌باشد.