مسجد جامع سراب قدیمیترین اثر دوران اسلامی در شهر سراب است. این مسجد بدون گلدسته و مناره بوده واز نظر ساختمانی عبارت است از یک شبستان بزرگ، یک حیاط کوچک، یک منبر و سه محراب . ۳۶ ستون اصلی و ۲۹ ستون کاذب و نیم ستون که طاقهای جناقی و گنبدهای مدور مسجد بر آنها نهاده شده است.

اخیراً در حفاریهای به عمل آمده که جهت تعمیرات انجام می گرفت معلوم گردید که مسجد فعلی بر روی یک مسجد بسیار قدیمی احداث گردیده که آثار آن دیده می شود.

روستای اسنق از روستاهای شهرستان سراب بوده و دارای تاریخ بسیار کهن میباشد. ازآثارتاریخی آن می توان به مسجد تاریخی وکهن اسنق اشاره کرد این مسجد با رو بنایی سنگی و ستون های بزرگ و تراش خورده و ممبر و پنجره هایی زیبا و منبت کاری شده نگین زیبایی برای انگشتری اسنق می باشد این مسجد زیبا به نام (داش مسجد) به معنای مسجد سنگی می باشد که در سال 725 هجری قمری با هنرمندی ملک شاه یکی از هنر مندان بنام ان زمان و به دستور حاکم وقت اسنق ساخته شده است.

مسجد اسنق مربوط به دوره ایلخانی است. این اثر در تاریخ ۸ دی ۱۳۷۸ با شمارهٔ ثبت ۲۵۴۳ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

خداآفرین در شمال شرقی استان آذربایجان شرقی بین رشته کوه‌های جنگلی قره‌داغ و رشته کوه‌های قفقاز واقع شده است. بیش از ۸۶ درصد از وسعت اراضی شهرستان خداآفرین را جنگل‌ها و مراتع تشکیل می‌دهند. این شهرستان با تابستان‌های معتدل وزمستان سرد و جاذبه های گردشگری متعدد تاریخی و طبیعی یکی از مناطق گردشگری استان است. در این قسمت به قلعه آوارسین این منطقه از ایران می پردازیم.

نام دیگر این قلعه کیوان است. قدمت این قلعه به دوران اشکانی و ساسانی میرسد. این قلعه در نزدیکی خدا آفرین واقع شده و نام خود را از روستای آوارسین منطقه گرفته است. قلعه آوارسین به لحاظ تاسیسات معماری بر جای مانده شامل برج‌ها و دیوارها و آب انبار حائز اهمیت است.

این قلعه به شماره ۲۲۵۲۹ در فهرست آثار ملی کشور ثبت شده است و در گذشته کاربری دفاعی داشته و فعلا متروکه است.

پس از این که شاه عباس اول پایتختی ایران را از تبریز به اصفهان منتقل کرد، ساکنان منطقه جلفا را که ارمنی نشین بود، به اصفهان کوچانید وشهری به همین نام در آنجا ایجاد کرده و آنهارا اسکان داد. به دلیل این که ساکنان این منطقه ارمنی بوده اند کلیسا های متعددی درمناطق مختلف جلفا از جمله منطقه معروف به "دره شام"  وجود دارد که از میان آنها میتوان به: کلیسای سنت استپانوس، کلیسای سنت آنروویت، کلیسای ناخیر چی، کلیسای چوپان، کلیسای فرهادی، کلیسای سورپ گئورك (آغ کلیسا)، كليساي گريگوروس (قره کلیسا)، کلیسای ننه مریم یا مریم مقدس اشاره کرد.

کلیسای مریم‌ مقدس به نام اصلی کلیسای مادر خدا و یا کلیسای آستواتساتسین مقدس (به ارمنی Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի - به انگلیسی Church of the Holy Mother of God)، از جمله بناهای تاریخی ایران است که در فهرست میراث جهانی یونسکو نیز به ثبت رسیده است.

زیپ لاین منطقه آزاد ارس در شهر جلفا یکی از زیپ لاین های مهیج در شمال غرب کشور است که با هم مرز بودن با جمهوری خودمختار نخجوان تنها زیپ لاین در خط مرزی کشور هست. زیبایی مسیر طی شده زیپ لاین هم به نوبه خود از زیبایی خاصی برخوردار است.
مسیر طی شده زیپ لاین منطقه آزاد ارس جلفا ۲۰۰ متر با ارتفاع ۴۰ متری از سطح زمین هست که بالای دره پارک منطقه آزاد ارس را با سرعت زیاد و مهیج طی می کند که ارزش بازدید شما از شهر زیبا٬ توریستی و تجاری جلفا را چندین برابر می کند.

گل شقایق در نواحی مختلف ایران رشد می‌کند. این گل در ادبیات ایران با نام‌های لاله وحشی و شقایق وحشی معروف است. همواره از شقایق به گل همیشه عاشق یاد می کنند. وجود مقادیر بسیار اندک ترکیبات “اوپیوئیدی” در عصاره این گیاه ، سبب شده تا عصاره این گیاه را “تریاک بی‌زیان” بنامند.

شقایق‌ های وحشی که اکثرا در مزارع، دشت ها و دامنه های کم ارتفاع کوهستانی می روید، در فصل بهار در روستاهای لیوارجان، شجاع و نوار مرزی شهرستان جلفا دیده می شود، به گونه ای که سواحل زیبای رودخانه ارس را به مهد شقایق ها تبدیل می کند.

روستای دوزال از توابع جلفا بوده و در نزدیکی رود ارس و مرز ارمنستان قرار دارد. این روستا امامزاده های زیادی دارد و مردم از روستا ها و شهرهای اطراف، به این روستا زیاد سفر میکنند. در میان امامزاده ها، امامزاده شعیب یکی از مهم ترین بناهای گردشگری این روستا به شمار می آید. بنای امامزاده ها از دوران ایلخانی بجای مانده است.

در میان بناهای تاریخی جلفا تنها بنایی که پایبندی شدیدی به اصول و هنجارهای معماری ایرانی دارد حمام تاریخی جلفا میباشد.در مورد تاریخ دقیق ساخت و معماری این بنای ارزشمند سندی در دست نیست ولی با توجه به شیوه های معماری بنا میتوان آن را به دوره قاجاری نسبت داد. این حمام درسال 1387 با شماره 2530 بعنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

در شهرستان بناب (آذربایجان شرقی) دو روستای هدف گردشگری وجود دارد که معماری پلکانی آنها برای گردشگران جذاب میباشد.

یکی روستای توته خانه است که حدود 700 خانوار جمعیت دارد و دیگری روستای سِوِر میباشد که در نزدیکی روستای توته خانه واقع شده و 70 خانواردارد.

دو روستای سِوِر و توته خانه با توجه به معماری منحصربه فردی که دارند می‌ توانند به عنوان دایرةالمعارف معماری روستایی کشور مورد تحقیق و بررسی قرار گیرند.

روستای توته خانه و سور دارای معماری صخره‌ای بوده و به دلیل جلوگیری از نفوذ سرما در فصل زمستان اکثر خانه‌ ها دارای در و پنجره کوچکی هستند. معماری خانه‌ های روستا که متأثر از شرایط اقلیمی، محیط طبیعی، نحوۀ معیشت و فعالیت‌ های اقتصادی روستاییان شکل گرفته، با طبیعت اطراف خود هماهنگی دارد.

وقتي از دور روستاهاي سور و توتاخانه را مي بينيم كه در شیب كوه ساخته شده اند شايد اولين چيزي كه در ذهن تداعي بكند روستاي ماسوله باشد. در اين نوع معماري حياط ساختمانهاي بالا دست پشت بام منازل پائين دست مي باشد. خانه هاي مجتمع داراي ايوانهائي با ستونهاي چوبي و اندود شده با خاك ناخالص ميكا است و روستا در زير نور آفتاب به نقره اي ميزند كه واحدهاي صخره اي در زير این خانه ها به عنوان انباري مورد استفاده قرار مي گيرد.

 در مورد سابقه استفاده از خاك ميكا به عنوان اندود مي توان  به نوشته هردوت  مورخ يوناني مراجعه کرد كه  در كتاب خود چنين اشاره مي كند كه وقتي وارد سرزمين ماد مي شويم قلاع مادها زير آفتاب همچون ساختمان هایي كه از نقره ساخته شده مي درخشند و این را در تمامي نقاطي كه جزو سرزمن ماد بوده امروزه نيز مشاهده میکنیم که بصورت لعاب پاشيده دیده مي شود.

روستای سِوِر حدود ۲۵۰۰ تا ۳۰۰۰ سال قدمت داشته و مانند کندوان دارای معمار صخره‌ ایست و ساختمان‌ ها در دو طبقه قرار دارند چنانکه خانه‌ های آجری کنونی بر روی خانه‌ های دست کند صخره‌ ای گذشته بنا شده‌ اند. روستای صخره‌ ای سور در شهرستان بناب بخش مرکزی، روستای سور واقع شده و این اثر در تاریخ ۲۵ اسفند ۱۳۷۹ با شماره ثبت ۳۰۸۶ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

روستای توته خان یا توته خان در 24 کیلومتری شهرستان بناب (آذربایجان شرقی) دو روستای هدف گردشگری قرار دارد که معماری پلکانی آنها برای گردشگران جذاب میباشد.

یکی روستای توته خانه است که حدود 700 خانوار جمعیت دارد و دیگری روستای سِوِر میباشد که در نزدیکی روستای توته خانه واقع شده و 70 خانواردارد.

دو روستای سِوِر و توته خانه با توجه به معماری منحصربه فردی که دارند می‌توانند به عنوان دایرةالمعارف معماری روستایی کشور مورد تحقیق و بررسی قرار گیرند.

روستای توته خانه و سِوِر دارای معماری صخره‌ای می‌باشند و به دلیل جلوگیری از نفوذ سرما در فصل زمستان اکثر خانه‌ها دارای در و پنجره کوچکی هستند. معماری خانه‌های روستا که متأثر از شرایط اقلیمی، محیط طبیعی، نحوۀ معیشت و فعالیت‌های اقتصادی روستاییان شکل گرفته، با طبیعت اطراف خود هماهنگی دارد.

سازمان میراث فرهنگی این روستا را بعنوان یکی از روستاهای گردشگری استان اعلام کرده است.