در روزگاران دور که بشر تازه یکجا نشین شده بود، شهری در سیستان پدید آمد که به گفته‌ باستان‌ شناسان به لحاظ بافت شهری، جمعیت، برنامه ریزی شهری و ... اولین شهر جهان بود. شهر سوخته و تمدن هوشمند و خلاق آن با بیش از پنج هزار سال قدمت، به‌ عنوان بزرگ‌ ترین استقرار شهرنشینی در نیمه‌ شرقی فلات ایران، نمونه‌ ای منحصر به ‌فرد و حکایت‌ گر واقعی علم، صنعت و فرهنگ گذشته‌ های دور این مرز و بوم می‌ باشد.

شهر سوخته نام بقایای دولت شهری باستانی در ایران است که در ۵۶ کیلومتری زابل و در حاشیه جاده زابل-زاهدان در شرق ایران در استان سیستان و بلوچستان واقع شده‌ است. دورهٔ بنای این شهر بزرگ با دوره برنز تمدن جیرفت مقارن است و ایرانیان در حدود ۶۰۰۰ سال پیش در این شهر زندگی می‌کرده‌ اند. شهر مزبور در روی آبرفت‌ های مصب رودخانه هیرمند به دریاچه هامون و زمانی در ساحل آن رودخانه بنا شده بود. بر اساس کشفیاتی که در طی سال‌ های متمادی در شهر سوخته انجام گرفته، می‌ توان گفت که شهر سوخته مهمترین مرکز استقرار و در حقیقت پایتخت منطقه در دوران مفرغ است.
گفته می‌ شود، شهر سوخته پیشرفته‌ ترین شهر دنیای قدیم بوده‌ است و حتی بسیار پیشرفته‌ تر از دولت شهر کرت که سینوهه در کتاب خود از آن یاد کرده‌ است.

در سی‌ و هشتمین اجلاس یونسکو در تاریخ ۲۲ ژوئن ۲۰۱۴ مطابق با ۱ تیر ۱۳۹۳ شهر سوخته به عنوان میراث جهانی یونسکو ثبت گردید.

قلعه ناصری به عنوان یکی از قلعه های مهم جنوب سیستان و بلوچستان همواره شمار زیادی از مسافران و گردشگران را در مناسبت های مختلف و تعطیلات بویژه ایام نوروز به خود جذب می کند. این قلعه ازبزرگترین و مهمترین قلعه های خشت و گلی در استان سیستان و بلوچستان محسوب می شود.  

با توجه به اسناد به جای مانده ناصر الدوله فرمانفرما که در سال 1258 هـ .ق حـاکم کـرمان و بلوچستان بود، پیشنهـاد ساخت این دژ نظامی بزرگ را در فهرج یا پهره (نام قدیم ایرانشهر) به ناصر الدین شاه قاجار داد که در سال ‎ 1264هجری شمسی به دستور ناصرالدین شاه قاجار توسط استاد «حسین معمارباشی کرمانی» ساخته شد.
کار ساخت این قلعه هفت سال به طول انجامید و از آن پس بنام قلعه ناصری یا ناصریه مشهور شد و مقّر حکمرانی بلوچستان که تا آن سال قلعه کهن و عظیم بمپور بود، به این قلعه انتقال یافت.
این بنای تاریخی با مساحت هفت هزار و 500 متر مربع شامل بخش های مختلف از جمله چهار حیاط مجزا و بیش از 150 اتاق، هال بند، حوض خانه، انبار، اصطبل، حمام، سربازخانه و منطقه حاکم نشین بود.
قلعه ناصری در سال 1375 در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

ابویزید طیفور بن عیسی بن آدم بن سروشان بسطامی معروف به بایزید بسطامی ملقب به سلطان العارفین بزرگترین عارف قرن سوم هجری و از بزرگان اهل تصوف است که در سالهای ۱۶۱ تا۲۳۴ می زیسته (مطابق با قول صحیح تر متوفی بسال ۲۶۱ه.ق).روایت است که بایزید بعد از مدت ها سیاحت و ریاضت کشیدن، به بسطام بازآمد، بیشتر عمر خود را در آنجا گذرانید و در همان جا درگذشت. او شخصا اثری از خود بر جا نگذاشت. اما سخنان او را پیروان و مریدانش گرد آورده اند که در مراجع مختلف مانند طبقات الصوفیه و تذکره الاولیاء نقل شده است.

مجموعه تاريخي بسطام که در شش كيلومتري شمال شاهرود واقع شده در دوره هاي قبل از سلجوقي تا قاجار ساخته شده و شامل بقعه امامزاده محمد بن جعفرصادق (ع)، آرامگاه بايزيد بسطامي، صومعه بايزيد، مسجد بايزيد، ايوان الجايتو، آرامگاه غازان، مسجد و منار سلجوقي و مسجد جامع و برج كاشانه و مدرسه شاهرخيه می باشد.

مسجد جامع فریومد که در قلب روستای زیبای فریومد قرار دارد یکی از کهن ساختارهای فراموش شده ایران است. مسجد جامع فریومد در روستای فریومد از توابع شهرستان میامی، بر سر راه شوسه شاهرود به سبزوار واقع شده است. بنا بر برخی روایت‌ ها، این مسجد بر آثار یک آتشکده (پیش از اسلام) بنا شده و احتمالا تغییر آن به مسجد در سال ‌های آغازین ورود اسلام به ایران یا در دوره سلجوقیان صورت گرفته است. این بنا دارای تزئینات معماری منحصر به فرد گچی و آجری با تلفیق کاشی فیروزه‌ای است. گچبری‌ های این بنا به سه دوره آغاز اسلام، سلجوقی و ایلخانی تقسیم می گردد. مسجد جامع فریومد، دارای هیچ کتیبه تاریخ داری نیست، اما کارشناسان با توجه به شیوه معماری و با مقایسه آن با دیگر بناهای دوره خوارزمشاهیان مانند مسجد جامع گناباد، آن را از آثار اوایل قرن هفتم هجری نیز دانسته‌ اند.
مسجد جامع فریومد در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

«ابن یمین فریومدی» شاعر قطعه سرای اواخر قرن هفتم و هشتم هجری و «شیخ حسن جوری» از رهبران نهضت سربداران، هر دو از همین خطه هستند و مزارشان نیز در همین منطقه میباشد. فریومد از جمله مهم‌ ترین مراکز فعالیت سربداران بشمار می رفت.

چشمه علی یکی از مهم‌ ترین تفریحگاه‌ های شهر دامغان به شمار می رود که در جاده دامغان به ساری قرار دارد. مجموعه چشمه علی یک فضای محصور شده برای تفریح تابستانی شاهان قاجار بوده‌ است. این مجموعه از دو بخش قراول‌ خانه و سازه درون آب تشکیل شده‌ است. دیرینگی سازه‌ های درون مجموعه به روزگار صفویان می‌ رسد اما کاربری تفریحی آن بیشتر در روزگار قاجار بوده‌ است. در جلسه هیأت وزیران در تاریخ ۲۳ خرداد ۱۳۸۶، این منطقه به استناد ماده ۸ قانون تشکیل سازمان میراث فرهنگی و گردشگری، به‌ عنوان منطقه نمونه گردشگری ملی تعیین شد.

ابوالحسن علی خرقانی (زاده ۳۵۲ هجری قمری و در گذشته ۴۲۵ هجری قمری) عارف و صوفی نام‌ دار ایرانی بوده‌ است. ظاهراً او در سال ۳۵۲ هجری قمری در روستای خرقان قومس از توابع کوهستان بسطام به دنیا آمده‌ است. او بایزید بسطامی را مقتدای خود دانسته و مانند ابوسعید ابوالخیر از احمد بن عبدالکریم قصاب آملی خرقه گرفته است. گفته شده که سلطان محمود غزنوی به دیدار او رفته و از او پند خواسته‌ است. در گفته‌ ها و داستان‌ ها به جای مانده که ابوسعید ابوالخیر و پورسینا به خرقان رفته و با او گفتگو داشته و مقام معنوی او را ستوده‌ اند. از مریدان و شاگردان نام‌ دار او خواجه عبدالله انصاری بوده‌ است. مرگ شیخ حسن در روز شنبه دهم محرم سال ۴۲۵ هجری قمری و در سن ۷۳ سالگی در روستای خرقان بوده‌ است.

تاریخانه (به معنای خدایخانه، خانهٔ خدا) از آثار باستانی دامغان است که طبق تحقیقات اداره کل باستان‌شناسی، پیش از تسلط اعراب بر ایران، آتشکده بوده و بعداً به مسجد تبدیل شده است. مسجد تاریخانه یکی از مهمترین بناهای بازمانده از قرون اولیه اسلامی در این کشور می باشد و بنا به نوشته بعضی از کتب در زمان جلوس اولین خلیفه عباسی(سفاح) درسال 132 هجری قمری و سلطنت هارون الرشید 170 هجری قمری ساخته شده است. ساختمان بنای مجدد آن مربوط به قرن دوم هجری است و اسلوب ساختمان آن نیز به سبک بناهای دوره ساسانیان می‌باشد. در طی قرون، تاریخانهٔ دامغان بارها مرمت و بازسازی شده است. مناره‌ای آجری در عهد سلجوقیان به این مجموعه اضافه شده است که اکنون ۲۶ متر ارتفاع دارد و بدنهٔ آن با آجرکاری تزیین شده است. تاریخانه در ترکی به معنای خانهٔ خداست.
این اثر در تاریخ ۱۵ دی ۱۳۱۰ با شمارهٔ ثبت ۸۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

حمام پهنه از بناهای قرن نهم هجری قمری است که در سال ۸۵۶ ه. ق به دستور خواجه غیاث الدین محمد ابنخواجه تاج الدین بهرام سمنانی از وزرای دوره تیموری بنا گردیده است. این گرمابه در بخش مرکزی شهر سمنان و در کنار مجموعه مسجد جامع، مسجد امام، تیمچه پهنه و راسته بازار قرار گرفته است.

يكي از قسمتهاي جالب توجه اين حمام، سر در زيبا و كاشيكاري شده آن است و در بالاي در ورودي اشعاري به خط نستعليق خوانا و استادانه نقش بسته است. اسکلتی که متعلق به مادر و جنینی در شکمش میباشد و مربوط به ۴۵۰۰ سال پیش است، در این مکان نگهداری میشود.
این بنا پس از انجام عملیات مرمت به صورت موزه تغییر کاربری داده و هم اکنون مورد بازدید قرار میگیرد.

اين بناي تاريخي متعلّق به عارف بنام اين زمان، شيخ براق بابا از بزرگان مسلك مولويه و از خاصان در بار سلطان محمد خدابنده در دوره ايلخاني است. همچنین  باستان شناسان و محقّقان، اين مجموعه را به سلطان چلبي منسوب نموده و تاريخ احداث بنا را سال ۷۲۸ هجري قمري بيان نموده اند.

مقبره شيخ براق یا چلپی اوغلو كه در كنار آن خانقاهي مربوط به همين دوره وجود دارد از نوع مقابر برجي شكل قرون مياني اسلامي است و قابل مقايسه با مقبره امام زاده جعفر اصفهان مي باشد.

عدّه اي از محققان و باستان شناسان بناي خانقاه را مقدّم بر مقبره سلطان چلبي مي دانند و بعضي از آنان، تاريخ احداث مقبره را مقدّم بر خانقاه اعلام نموده اند.

اين اثر به شماره ۱۶۷ در فهرست آثار ملّي به ثبت رسيده است.

شهر سُلطانیه یکی از شهرهای استان زنجان است که در ۴۳ کیلومتری شهر زنجان واقع است. گنبد سلطانیه و مقبرهٔ اولجایتو در این شهر قرار دارند. از دیگر آثار تاریخی این شهر می‌ توان به آرامگاه ملا حسن کاشی و خانقاه حسام‌ الدین حسن چلبی (معروف به چلبی اوغلی) اشاره کرد. گنبد سلطانیه مقبرهٔ اُلجایتو است که در ۱۳۰۲ تا ۱۳۱۲ میلادی در شهر سلطانیه (پایتخت ایلخانیان) ساخته شد و از آثار مهم معماری ایرانی و اسلامی از شیوه معماری آذری به شمار می‌ رود.

گنبد سلطانیه یکی از مهترین نمونه ­های معماری ایلخانی می­باشد که تأثیر بسزایی در معماری بناهای تاریخی جهان گذاشته است و می­توان نمونه بارز این تأثیر را در معماری کلیسای سانتاماریا دلفیوره ( مریم مقدس ) در فلورانس دید. بنای گنبد سلطانیه بعد از گنبدهای سانتاماریا دلفیوره در ایتالیا و ایاصوفیه ترکیه، سومین گنبد بزرگ دنیاست. گنبد سلطانیه در سال ۱۳۱۰ جزء آثار ملی ایران شناخته شد و در ۲۴ تیرماه ۱۳۸۴ نیز به عنوان هفتمین اثر ماندگار ایرانی در فهرست جهانی یونسکو ثبت شده است.