لِيلان يکي از شهرهاي استان آذربايجان شرقي است که در بخش ليلان شهرستان ملکان واقع شده‌ است.

شهر باستاني ليلان که پس از اسلام به‌عنوان يکي از بزرگ‌ترين و مهم‌ترين شهرهاي آذربايجان مطرح مي‌شد، بر اثر زلزله‌ها، سيل‌ها و ساير بلاياي طبيعي از بين رفته‌است و امروزه تنها شهري متروکه در معرض ديد قرار دارد. تاريخ شهر کنوني ليلان بسيار کوتاه است. در واقع سال‌ها پيش، يکي از ايلات، در نزديکي شهر باستاني ليلان سکني گزيده‌اند و مسئولين کشوري به‌ دليل نزديکي اين روستا به شهر باستاني ليلان، نام ليلان بر آن گذاشته‌اند. در سال‌هاي اخير هم با توجه به باستاني بودن منطقه، کاوشگران و مورخان بسياري در محل شهر باستاني ليلان مشغول به تحقيق و جست‌وجو شده‌اند.اين خود عاملي براي جذب جمعيت در اين روستا شد.تا جايي که علاوه بر اين که تعداد بسيار معدودي از اهالي روستا به ساير نقاط کوچيدند، مهاجراني نيز از روستاهاي مجاور وارد اين روستا شدند.تا اين‌که در سال 1374 خورشيدي بر اساس آمارهاي جمعيتي که جمعيت آن بيش از 5,000 نفر برآورد شده بود و با توجه به باستاني بودن منطقه، روستاي ليلان به شهر تبديل شد. امروزه ليلان پيش‌رفت‌هايي را متحمل شده‌است و در واقع ليلان امروزي، وارث آن شهر باستاني است. پلی تاریخی نیز در یک کیلومتری جنوب این شهربر روی رود لیلان بنا شده است.

شهر شیز
اقامتگاه تابستانی خسرو پرویز ظاهراً در نواحی دریاچه ارومیه در سر راه مراغه و تبریز در نزدیکی لیلان بوده‌است. گویند در نزدیکی آن چشمهٔ نفتی بوده که آتشکده آذرگشسپ بواسطهٔ آن روشن می‌شده‌است در دوره ساسانی معمولاً یکی از مرزبانان را به حکومت اذربایجان می‌گماردند.در اواخر آن دوره حکومت آذربایجان در دست خاندان ( فرخ هرمزد) بود.و پایتخت آن (شیز) یا( گنزب ) نام داشت که مطابق با ویرانه‌های لیلان در جنوب شرقی دریاچه ارومیه گزارش شده‌است.
در جریان سامان‌دهی منطقه تاریخی لیلان از شهرستان ملکان و با تلاش و پیگیری‌های مجدانه متخصصان باستان شناس سکه‌های بیزانسی در این منطقه کشف شده اند که از جنس طلا هستند و حدود دو برابر سکه بهار آزادی وزن دارند و کشف این سکه ها گمانه‌زنی‌ها درباره مکان شهر تاریخی «شیز» را به یقین نزدیک‌تر می‌کند. این سکه های طلا مربوط به روم شرقی در دوره بیزانس بوده و از لحاظ شکلی دو نوع مختلف دارند و بزودی برای مشاهده عموم در تالار سکه موزه آذربایجان قرار داده خواهند شد.

قلعه بختک یا بختاک شهر لیلان: قلعه‌ی بختک در ورودی شهر لیلان مرکز بخش لیلان از توابع شهرستان ملکان واقع است. آثار بررسی سطحی قلعه حاکی از قدمت پیش از تاریخ تا دوره اسلامی بوده و عمدتاً آثار دوره‌ی ساسانی و اشکانی در آن به چشم می‌خورد. این قلعه در سال 1379 با شماره 2780 در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

این مسجد در مرکز بخش خاروانا در 70 کیلومتری شهر ورزقان واقع شده‌است. قدمت این مسجد به سده‌های ۶ و ۷ هجری قمری می‌رسد این مسجد در نوع خود کم نظیر بوده و بعد از انقلاب با پیگیریهای مردم شریف خاروانا و مسئولین وقت مرمت شده است. در این مسجد سه کتیبه وجود دارد که یکی از آنها نشان میدهدکه قدمت مسجد به دوره ایلخانی برمیگردد. این مسجد در دوره ناصرالدین شاه مرمت شده است.

منطقه شکار ممنوع میشو داغ با وسعت 131426 هکتار در شمال و شمال غرب شهرستان شبستر و جنوب و جنوب غرب  شهرستان مرند و غرب شهر تسوج  قرار دارد. چشم اندازها و مناظر مهم منطقه مثل مراتع سرسبز و خرم با آبراهه های دایمی، قابلیت تفرجی در چهارفصل سال، دره زیبای آبشار دره سی، قله ییلاقی گوی زنگی و علی علمدار، چمنزارطبیعی خرمن یری شانجان، پیست اسکی پیام، باغات سرسبز کشکسرای و یامچی، کاروانسرای شاه عباسی، امام زاده ها و زیارتگاههای متبرک از ویژگیهای مهم این منطقه برای علاقمندان به طبیعت و تاریخ ایران زمین میباشد و هر سال مورد توجه بسیاری از گردشگران قرار میگیرد.

پیام، منطقه نمونه گردشگری و ویژه کشوری است. صرفنظر از واقع شدن پیست اسکی پیام در منطقه کوهستانی میشوداغ که در فصل اسکی تأسیسات آن مورد بهره برداری قرار میگیرد، روستای پیام “یام” نیز مکانی آرام و با صفا بمنظور استراحت و گردش و تفریح و آسایش گردشگران است که در مسیر سفر از تبریز به مرند و منطقه آزاد اقتصادی ارس “جلفا” قرار گرفته است.

قلعه کنگلو و دژ اسپهبد خورشید در استان مازندران جزء آثار فاخر و بی‌ نظیر ایران محسوب می ‌شود. قلعه کنگلو شاهکاری از دوران ساسانی است که با قرار گرفتن در یک استتار طبیعی و موقعیت سوق الجیشی ویژه، در طول تاریخ از دستبرد ، تجاوز  و تخریب مغولان و حمله اعراب درامان مانده است. باروهای بلند این قلعه همچون بال های عقابی با صلابت، بر فرازصخره ای گسترده شده و در دو سوی شمالی - جنوبی امتداد یافته است. از بقایای این قلعه دو برج توپر است که برای پایدار و استوار کردن،  به شکل قرینه ساخته شده اند.
این قلعه با شماره 2754 در فهرست آثار ملی ثبت شده است.

روستای ورکانه همدان یکی از شش روستای گردشگری همدان است که نام آن در فهرست آثار ملی به ثبت رسید و به عنوان منطقه ویژه گردشگری کشور مطرح شد. روستای ورکانه به لحاظ کار و استفاده از مصالح بومی و محلی به خصوص مصالح سنگی منحصر به فرد است و کاربرد سنگ به صورت یک مصالح عام و متعارف در چهره و سیمای روستا خودنمایی می‌کند.
پیشینه روستای ورکانه به بیش از 400 سال می‌رسد. نخستین و قدیمی‌ ترین محله آن، محله درب مسجد است.

یخچال مرادیان مربوط به دوره قاجار است. این بنا به نام سازنده آن، مرادیان نامگذاری شده است. با توجه به محدودیت یخ در گذشته و عدم امکان ساخت آن، یخ در فصول سرد سال در این مکان ساخته و انبار می شد تا در تابستان مورد استفاده قرار گیرد. این اثر در تاریخ ۲ مرداد ۱۳۸۷ با شماره ثبت ۲۳۰۴۲ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.